Golo Mann

Niemieckie dzieje w XIX i XX wieku

Z posłowiem prof. Roberta Traby

Książka w przekładzie Andrzeja Kopackiego ukazała się nakładem Stowarzyszenia Wspólnota Kulturowa "Borussia" w maju 2007 roku, 601 stron.
(wydanie oryginalne: Deutsche Geschichte des 19. und 20. Jahrhunderts. Büchergilde Gutenberg, Frankfurt am Main 1958, 10. Auflage: Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfurt am Main 2004)


"Historia jest opowiadaniem", pisze Golo Mann. I dalej: "Historyk często nie potrafi wymienić oddzielnie przyczyn i skutków; umie tylko powiedzieć: tak się złożyło i właśnie dlatego jest, jak jest. Opis i wyjaśnienie stają się tym samym. Wówczas w samym wydarzeniu tkwi jego przyczyna". Oba te cytaty dobrze charakteryzują dwie zasadnicze cechy Niemieckich dziejów w XIX i XX wieku. Po pierwsze ogólną: dziejopisarstwo Manna należy do żywiołu literatury pięknej. Po drugie bardziej szczegółową: znamienne dla historiografii relacje - między wydarzeniem a przyczyną, opisem a wyjaśnieniem - zbiegają się pod piórem autora w nierozdzielną całość, która stanowi literacki obraz procesu historycznego.
Są zatem Dzieje Manna opowiadaniem, gawędą, esejem - dziełem literackim, które od beletrystyki sensu stricto odróżnia jego niefikcjonalność i które zbliża się do niej poprzez język: bogaty w mocne zdania, czytelne kadencje, czasem omal kolokwialny, zawsze precyzyjny, nie lękający się anegdoty, psychologizmu, zarazem pewnie zmierzający torem dyskursu. Totalność tego opowiadania o kilkuset latach historii Niemiec buduje się z mozaiki wątków i z wielu wymiarów opisywanego świata.
Mann omawia więc "wielkie" wydarzenia, przebieg sporów dyplomatycznych i wojen, ale też działalność jednostek, grup, ruchów ideowych, szczegóły politycznej codzienności. Z tej tkanki wyłania się proces dziejowy - historia niemieckiego rozczłonkowania, federalizmu, centralizmu; Prusy i Rzesza; Niemcy "sami w sobie" i w otoczeniu innych narodów; centralny fragment dziejów Europy. Opowiadanie bywa polemiczne wobec innych stanowisk, używa różnorodnych narzędzi - od analizy politologicznej przez szkic socjologiczny do (wyjątkowo smacznych) sylwetek mężów stanu i pospolitych polityków, królów i rewolucjonistów, filozofów i pisarzy.
Co znamienne dla historiograficznego warsztatu Manna: materią jego opowieści jest, z jednej strony, rzeczywistość historyczna (np. praktyka konstytucyjna), z drugiej zaś - historia idei, ferment umysłowy; jedno splata się z drugim, a istota tego splotu znajduje wyraz choćby w przywoływanych przez Manna dziejach związku państwa i ducha.

Jak określić postawę Golo Manna wobec przedmiotu jego dzieła? Mówiąc najkrócej: jest to postawa niemieckiego patrioty, który dobrze wie, o czym pisze; dzięki temu potrafi solidnie - choć kontrowersyjnie dla polskiego ucha - argumentować jako adwokat sprawy niemieckiej. Bywa też jednak bezlitosnym oskarżycielem, co zwłaszcza w odniesieniu do dziejów XX wieku wydaje się wprawdzie łatwe, ale w ujęciu Manna nabiera niebłahej wagi intelektualnej.